जेन्जीको एक वर्ष : जनताको अपेक्षा ओझेलमा

लेखकः खुशराज लामा

नेपालको राजनीति र सामाजिक-आर्थिक परिदृश्यमा ‘जेन-जी’ (सन् १९९७ देखि २०१२ सम्म जन्मेका पुस्ता) को प्रवेश केवल जनसाङ्ख्यिकीय उपस्थितिमा सीमित रहेन । सामाजिक सञ्जालको डिजिटल मञ्चबाट सुरु भई सडकसम्म पुगेको युवा विद्रोहले देशको पुराना राजनीतिक र संस्थागत परिपाटीलाई गम्भीर धक्का दियो। भ्रष्टाचार, नेपो-बेबीवाद (नातावाद) र आर्थिक निराशा विरुद्ध उठेको उक्त अभूतपूर्व आन्दोलनले सत्ता र नीतिगत तहमा संरचनात्मक परिवर्तनको आशा जगाएको थियो । तर, एक वर्ष बितिसक्दा पनि आन्तरिक श्रम बजारको वास्तविक धरातल, युवाका अवसर र विद्यमान चुनौतीहरूको वस्तुनिष्ठ तथा आलोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्नु आवश्यक देखिएको छ ।

जेन्जी आन्दोलन नेपालको पछिल्लो राजनीतिक इतिहासमा युवापुस्ताको असन्तुष्टि, परिवर्तनको चाहना र राज्यप्रतिको बढ्दो प्रश्नलाई अभिव्यक्त गर्ने महत्वपूर्ण घटना बनेको छ । परम्परागत राजनीतिक शैली, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, अवसरको असमानता, सार्वजनिक सेवाको कमजोर अवस्था तथा नेतृत्वप्रति बढ्दो अविश्वासबीच जन्मिएको यो आन्दोलनले नेपाली समाजमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठायो—अबको नेपाल कस्तो हुनुपर्छ? आन्दोलन भएको एक वर्ष पूरा हुँदै गर्दा त्यसको मूल्याङ्कन केवल सडकमा भएका प्रदर्शन, नाराबाजी वा राजनीतिक परिवर्तनबाट मात्र गर्नु पर्याप्त हुँदैन । आन्दोलनले उठाएका माग कति सम्बोधन भए, युवाको अपेक्षा कति पूरा भयो, राज्यले के सिक्यो र अब देशलाई कुन दिशामा लैजान सकिन्छ भन्ने विषयमा गम्भीर बहस आवश्यक छ ।

एक वर्षपछि

आन्दोलनको उपलब्धि जेन्जी आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि युवाको आवाजलाई राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रमा ल्याउनु हो । लामो समयदेखि राजनीतिमा युवाको सहभागिता केवल चुनावी प्रचार, सामाजिक सञ्जाल वा पार्टीको युवा संगठनसम्म सीमित भएको गुनासो थियो । आन्दोलनले भने युवालाई निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण सहभागिताको आवश्यकता औंल्यायो। यसले राजनीतिक दलहरूलाई पनि आफ्ना नीति, नेतृत्व शैली र कार्यशैलीबारे पुनर्विचार गर्न दबाब सिर्जना गर्‍यो। सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय नयाँ पुस्ताले सूचना, प्रश्न र विचारलाई तीव्र रूपमा सार्वजनिक बहसमा ल्यायो। यसबाट राज्य र राजनीतिक नेतृत्वलाई नागरिकप्रति थप उत्तरदायी बन्नुपर्ने सन्देश गएको छ ।

तर आन्दोलनको वास्तविक सफलता त्यसले सरकार वा राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तन गर्न सक्यो कि सकेन भन्नेमा मात्र निर्भर हुँदैन। यसको सफलता व्यवस्था र व्यवहारमा कति सुधार ल्यायो भन्ने प्रश्नसँग जोडिन्छ। युवाका अपेक्षा जेन्जी पुस्ताको अपेक्षा धेरै ठूलो छ। उनीहरू केवल राजनीतिक भाषण सुन्न चाहँदैनन्, परिणाम हेर्न चाहन्छन्। उनीहरूलाई रोजगारी चाहिएको छ, गुणस्तरीय शिक्षा चाहिएको छ, स्वास्थ्य सेवा सहज र सस्तो चाहिएको छ। सरकारी कार्यालयमा काम गराउन घुस र पहुँच खोज्न नपरोस् भन्ने चाहना छ। नेपालका धेरै युवा वैदेशिक रोजगारीका लागि विदेशिन बाध्य छन्। गाउँका विद्यालयमा विद्यार्थी घटिरहेका छन्, उत्पादनशील जनशक्ति देशबाहिर गइरहेको छ।

यस्तो अवस्थामा युवाले आफ्नो भविष्य नेपालमै बनाउन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु राज्यको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी हो। युवाको अर्को महत्वपूर्ण अपेक्षा सुशासन हो। सार्वजनिक पद व्यक्तिगत लाभका लागि होइन, जनताको सेवा गर्न प्रयोग हुनुपर्छ भन्ने भावना बलियो बनेको छ। भ्रष्टाचारको अन्त्य, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र कानुनी शासनप्रति युवाको चासो बढेको छ। चुनौतीहरू आन्दोलनपछि सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको आन्दोलनको ऊर्जा र भावनालाई संस्थागत परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्नु हो। सडकमा हजारौँ मानिसलाई एकजुट गराउन सकिन्छ, तर दीर्घकालीन नीति निर्माण र कार्यान्वयनका लागि स्पष्ट योजना, संगठन र नेतृत्व आवश्यक हुन्छ।

युवाको अपेक्षा तत्काल पूरा हुन नसक्दा निराशा अझ बढ्न सक्छ। रोजगारी सिर्जना, शिक्षा सुधार, स्वास्थ्य, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र आर्थिक विकास जस्ता विषय रातारात समाधान हुँदैनन्। त्यसैले राज्यले यथार्थपरक लक्ष्य, समयसीमा र परिणाम मापन गर्ने प्रणाली बनाउनुपर्छ। अर्को चुनौती आन्दोलनलाई राजनीतिक स्वार्थबाट जोगाउनु हो। युवाको नाममा पुरानै राजनीतिक संस्कार दोहोरियो भने आन्दोलनको मूल भावना कमजोर हुनेछ। कुनै पनि दल वा समूहले युवाको असन्तुष्टिलाई आफ्नो सत्ता प्राप्तिको साधन मात्र बनाउनु हुँदैन। सामाजिक सञ्जाल पनि अवसरसँगै चुनौती हो । सही सूचना फैलाउने माध्यम बनेको सामाजिक सञ्जाल गलत सूचना, अफवाह र उत्तेजना फैलाउने माध्यम पनि बन्न सक्छ । त्यसैले तथ्यमा आधारित बहस र जिम्मेवार डिजिटल नागरिकताको विकास आवश्यक छ ।

अवसरको ढोका जेन्जी आन्दोलनले नेपाललाई नयाँ राजनीतिक संस्कार विकास गर्ने अवसर पनि दिएको छ। युवालाई नीति निर्माणमा सहभागी गराउने, स्थानीयदेखि संघीय तहसम्म नेतृत्व विकास गर्ने र सार्वजनिक संस्थालाई प्रविधिमैत्री तथा पारदर्शी बनाउने अवसर अहिले छ। नेपालमा ठूलो युवा जनशक्ति छ। यही जनशक्तिलाई रोजगारी, सीप, उद्यमशीलता र प्रविधिसँग जोड्न सकियो भने युवा देशको समस्या होइन, सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्न सक्छन्। कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, जलविद्युत्, उद्योग र डिजिटल अर्थतन्त्रमा युवालाई जोड्न सकिने सम्भावना प्रशस्त छ।

त्यसैगरी, विदेशमा रहेका नेपाली युवाको ज्ञान, सीप, पूँजी र अनुभवलाई नेपालसँग जोड्ने नीति आवश्यक छ। विदेश जानु बाध्यता मात्र नभई अवसर पनि बन्न सक्छ, यदि विदेशमा सिकेको ज्ञान र पूँजीलाई नेपालमा लगानी गर्ने वातावरण तयार गरियो भने अबको बाटो एक वर्षपछि जेन्जी आन्दोलनलाई सम्झिने सबैभन्दा राम्रो तरिका केवल विजय वा पराजयको बहस गर्नु होइन। आन्दोलनले उठाएका प्रश्नलाई राज्य, राजनीतिक दल र समाजले कति गम्भीरतापूर्वक आत्मसात् गरे भन्ने मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ ।

राजनीतिक नेतृत्वले युवालाई केवल मतदाता होइन, नीति निर्माता र निर्णयकर्ता का रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। युवाले पनि परिवर्तनको मागसँगै जिम्मेवारी वहन गर्न तयार हुनुपर्छ । लोकतन्त्रमा असहमति आवश्यक छ, तर असहमति सिर्जनात्मक र जिम्मेवार हुनुपर्छ । आन्दोलनको ऊर्जा अब विद्यालय, विश्वविद्यालय, रोजगारी, उद्यम, स्थानीय सरकार, संसद् र सार्वजनिक संस्थाको सुधारमा प्रयोग गर्न सकियो भने त्यसको प्रभाव पुस्तौँसम्म रहनेछ ।